از بركات ماه رمضان ارتباط بيشتر بندگان با خداى متعال است. اين ارتباط وثيق در دعا كردن تجلى مى يابد. مؤمنان خدا جوى در اين ايام بيشتر به ياد خدا هستند و در قالب ادعيه و مناجاتهاى مأئور و مشهور به سخن گفتن با حضرت حق مى پردازند. از اين رو در بخش دوم نكات قرآنى به آيه 186 سوره بقره نظرى مى افكنيم. و اذا سألك عبادى عنى فانى قريب اجيب دعوه الداع اذا دعان فليستجيوا لى و ليومنوا بى لعلهم يرشدون. هر گاه بندگان من، از تو درباره من بپرسند «بگو من نزديكم و دعاى دعا كننده را - به هنگامى كه مرا بخواند - اجابت مى كنم پس (آنان) بايد فرمان مرا گردن نهند و به من ايمان آورند باشد كه راه يابند. نكات 1 - درباره ى شأن نزول آيه، مفسران نوشته اند: برخى از افراد از رسول خدا (ص) پرسيدند: ما خدا را چگونه بخوانيم؟ آيا خدا به ما نزديك است كه او را آهسته بخوانيم و يا اينكه دور است و بايد او را با فرياد بخوانيم؟ آيه ى شريفه در پاسخ آنان نازل شد. (1) 2 - با توجه به تاكيدات آيه و استفاده از ضمير متكلم (من) و سياق زيبايى كه از حيث ادبى رعايت شده، علامه طباطبايى آن را بهترين و تنها آيه ى قرآنى درباره وصف دعا كردن دانسته است (2) . 3 - اينكه اين آيه پس از بيان چند آيه درباره ى ماه رمضان و روزه آمده است و بلافاصله بعد از آيه مذكور باز از روزه و احكام آن سخن به ميان رفته است، دانسته مى شود كه دعا و مناجات با ماه خدا سازگارى بيشترى دارد و در اين ماه مؤمنان به ادعيه راغب تر مى شوند. 4 - تركيب «عبادى» در قرآن هفده بار آمده است كه همه آنها دال بر رحمت و مهربانى خداى سبحان است مثلا» در يكجا فرموده است. نبى عبادى انى انا الغفور الرحيم (3) يعنى به بندگانم خبر ده كه من بخشنده و مهربان هستم. يا در جاى ديگرى مى فرمايد: قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمه الله (4) بگو اى بندگان من - كه بر خويشتن زياده روى روا داشته ايد از رحمت خدا نوميد مشويد... 5 - دعا از هر كس و در هر كجا و در هر وقت كه باشد مفيد است چون خداوند مى فرمايد: من نزديك هستم (فانى قريب) بنابراين همه مردم در هر لحظه بدون هيچگونه تشريفات و وقت قبلى، در هر كجا هستند، مى توانند با من سخن بگويند. (5) 6 - اينكه فرمود: «اجيب دعوه الداع اذا دعان» حكايت از اين دارد كه خداوند بدون هيچ قيد و شرطى به دعاى بندگان پاسخ مى دهد و آن را به اجابت مى رساند. چنانچه در آيه ى ديگرى نيز فرموده است «ادعونى استجب لكم « (6) پس اگر دعاى ما مستجاب نشود يا به خاطر آن است كه ما از خداوند خير نخواستيم يعنى آنچه در قالب دعا و خير مى خوانيم در واقع براى ما شر بوده است و يا اگر واقعا» دعاى خير بوده، خالصانه و صادقانه از خداوند درخواست نكرده ايم و همراه با استمداد از غير بوده است. (7) 7 - در برخى آيات شرائطى براى دعا كردن بدين قرار ذكر شده است: 1 - دعا بايد خالصانه باشد. «فادعوا الله مخلصين له الدين « (مؤمن /14) 2 - با ترس و اميد همراه باشد «و ادعوه خوفا» و طمعا» (اعراف / 56) 3 - با عشق و رغبت و ترس توأم باشد «يدعوننا رغبا و رهبا» (انبياء /90) 4 - با تضرع و در پنهانى صورت بگيرد «ادعو ربكم تضرعا» و خفيه» (اعراف /55) 5 - با ندا و خواندنى مخفى همراه باشد «اذا نادى ريه نداء خفيا» (مريم/3) 6 - با ايمان و صالح باشد. «و يستجيب الذين آمنو و عملوا الصالحات « شورى /26) (8) البته در روايات نيز درباره ى آداب دعا آمده است كه عمده ترين آنها خلوص در دعاست و ترس و تضرع، رغبت ايمان و عمل نيكو نيز در پرتو اخلاص به وجود مى آيد. بنابراين هر چند موارد زيادى پيش فرض براى خواندن خدا ذكر شده ولى اگر كسى بنده خالص خدا باشد، خود را به اين درجه از عبوديت رسانده است كه تا خدا را بخواند او اجابت نمايد. 7 - اگر براى دعا شرايطى است كه بندگان خدا بايد آن را فراهم كنند، پس از اجابت دعا ما نيز بايد فرد دو نكته را رعايت كند. از اين رو در پايان آيه فرمود: «فليستجيبوا الى و ليومنوا بى» يعنى لازمه اجابت دعا، اقبال به سوى خدا و ايمان به اوست. 8 - جمله «لعلهم يرشدون» بيانگر رشد معنوى انسانها چگونگى ارتباط با حضرت حق و راهيابى آنها به مسير راه مستقيم الهى است. بنابراين آيه در مقام ايجاد گفتگوى بين بنده و خداست با در نظر گرفتن شرايطى كه قبل از دعا و بعد از آن لازم است مراعات گردد تا موجبات قرب و نزديكى پروردگار فراهم شود و سعادت و خوشبختى آدمى بدست آيد. 1 - مجمع البيان ج 1 ص 500 2 - الميزان ج 2 ص 31 3 - حجر / 29 4 - زمر / 53 5 - تفسير نور ج 1 ص 377 6 - مؤمن 60/ 7 - الميزان ج 2 ص 33 8 - تفسير نور ج 1 ص 377